Pijn na wortelkanaalbehandeling: verloop en alarmsignalen

Het korte antwoord

Een tand of kies kan na het reinigen van de wortelkanalen tijdelijk gevoelig zijn, vooral bij aanraken of bijten. NVvE beschrijft napijn meestal als mild, soms heviger; KNMT adviseert contact als klachten niet afnemen of de pijn hevig is. Gebruik geen harde internetregel als ‘drie dagen is altijd normaal’ of ‘na een week is de behandeling mislukt’. Het verloop, de ernst, zwelling, koorts, beet, tijdelijke afsluiting en jouw persoonlijke instructie bepalen de vervolgstap.

Bel de behandelende praktijk bij hevige of toenemende pijn, nieuwe of groeiende zwelling, pus, koorts of ziek voelen, een duidelijk hoge beet, een losse tijdelijke vulling of klachten die na verbetering terugkeren. Slik- of ademhalingsproblemen, snel uitbreidende zwelling, sufheid of levensgevaar vragen acute medische beoordeling; bel bij ernstige benauwdheid of direct levensgevaar 112.

Leg het verloop vast, niet alleen een pijnscore

Noteer vanaf de behandeling:

• datum en of dit de eerste zitting, afronding of herbehandeling was;
• pijn in rust, bij aanraken, dichtbijten of loslaten;
• trend: minder, gelijk, wisselend of toenemend;
• zwelling, pus, slechte smaak, koorts of beperkte mondopening;
• of de tand als eerste contact maakt bij sluiten;
• status van tijdelijke of definitieve vulling of kroon;
• gebruikte pijnstilling, dosering en effect;
• welke nazorg- en vervolgafspraak je kreeg.

Test de tand niet steeds door hard te bijten, erop te tikken of extreme kou en warmte te gebruiken. Pijn kan uitstralen en ook uit een buur, tandvlees, kaakspier of andere bron komen.

Zes situaties na de behandeling

1. Gevoelig bij bijten of aanraken

Weefsel rond de wortelpunt kan na instrumentatie en desinfectie tijdelijk gevoelig reageren. De tand kan daardoor ‘beurs’ voelen. Dat is geen automatische mislukking, maar hoort volgens de persoonlijke instructie een gunstige trend te krijgen. Kauw tijdelijk niet doelbewust hard op de tand en laat toenemende of aanhoudende beetpijn beoordelen.

Pijn bij bijten kan ook passen bij een te hoge tijdelijke of definitieve restauratie, een scheur, ontsteking rond de wortel of een andere tand. Alleen een beetgevoel stelt geen diagnose.

2. De tand voelt te hoog

Als de behandelde tand als eerste raakt of sluiten anders voelt, meld dit. Een tand die voortdurend extra belast wordt kan gevoelig blijven. Wacht niet maanden tot een hoge beet vanzelf ‘inslijt’ en vijl of schuur de tand niet zelf. De tandarts kan beetcontacten, restauratie en omliggende weefsels controleren en alleen aanpassen als dat werkelijk nodig is.

3. Kloppende of toenemende pijn

Hevige, spontane, slaapverstorende of duidelijk toenemende pijn vraagt contact, zeker als geschikte pijnstilling onvoldoende helpt. Een acute opvlamming kan na behandeling voorkomen, maar online is niet vast te stellen of druk, infectie, beet, een kanaal, scheur of andere oorzaak speelt. Neem niet steeds extra pijnstillers om beoordeling uit te stellen.

4. Zwelling, pus, koorts of ziek voelen

Bel dezelfde dag bij nieuwe of groeiende zwelling, pus, een puistje op het tandvlees, koorts of algemeen ziek voelen. Ook als een zwelling open gaat en de druk afneemt kan de bron nog aanwezig zijn. Snel uitbreidende zwelling, slikproblemen, sterk beperkte mondopening of benauwdheid verhoogt de urgentie.

Antibiotica zijn niet automatisch nodig bij iedere napijn of lokale ontsteking. De KIMO-richtlijn stelt bronbehandeling centraal; antibiotica zijn aanvullend bij specifieke uitbreiding, algemene ziekteverschijnselen of medische risico’s. Gebruik geen restkuur. Lees tandabces: wat doen?.

5. Tijdelijke vulling los, gebroken of weg

Een wortelkanaalbehandeling kan over meerdere afspraken lopen. Een tijdelijke afsluiting beschermt het behandelde kanaalsysteem en de verzwakte tand tot vervolg. Bel als zij losraakt, uitvalt of breekt. Stop niet met het traject omdat de pijn verdwenen is en gebruik geen huishoudlijm of zelfgekozen vulmateriaal.

Vraag of de tand geopend, tussentijds gevuld of definitief kanaalgevuld is en welk vervolg nog nodig is. Een tijdelijke pijnvrije situatie is niet hetzelfde als een afgeronde, duurzaam gerestaureerde tand.

6. Pijn komt weken, maanden of jaren later terug

Terugkerende klachten kunnen onder meer samenhangen met nieuwe lekkage of cariës, gemiste of moeilijk bereikbare anatomie, aanhoudende infectie, restauratieproblemen, een scheur of een andere pijnbron. Zij bewijzen niet automatisch dat de eerste behandeling fout was. Eerst worden diagnose en herstelbaarheid opnieuw onderzocht.

Mogelijke routes zijn volgen met een controleplan, niet-chirurgische herbehandeling, wortelpuntoperatie, restauratief herstel of extractie. De juiste route hangt af van oorzaak, anatomie, tandweefsel, steunweefsel en prognose.

Wat kun je veilig doen?

1. Volg de persoonlijke nazorg- en medicatie-instructies van de behandelaar.
2. Houd de mond voorzichtig schoon met fluoridetandpasta; vermijd agressief poetsen op pijnlijk weefsel.
3. Ontzie een tijdelijke restauratie zoals afgesproken en kies tijdelijk zachter voedsel.
4. Bel opnieuw wanneer trend of signalen afwijken van de instructie.
5. Leg geen aspirine, alcohol, kruidnagelolie of ander middel rechtstreeks op tand of tandvlees.
6. Prik geen zwelling open, schuur de beet niet zelf en lijm een restauratie niet vast.
7. Gebruik geen overgebleven antibiotica en stop voorgeschreven medicatie niet zelfstandig.

Deze maatregelen overbruggen tot beoordeling en voltooien de behandeling niet.

Pijnstillers: persoonlijk controleren

Thuisarts noemt paracetamol als eerste keuze bij mondpijn. Volg etiket, bijsluiter of persoonlijk voorschrift en controleer combinatieproducten op dezelfde werkzame stof. Leverproblemen, laag gewicht, alcoholgebruik en andere omstandigheden kunnen het veilige gebruik beïnvloeden.

Ibuprofen en andere NSAID’s zijn niet voor iedereen geschikt. Apotheek.nl waarschuwt onder meer voor maag-darmbloedingen, nier- en hartproblemen, zwangerschap en wisselwerkingen met bloedverdunners en andere medicijnen. Combineer middelen niet op basis van een algemeen internetschema. Vraag apotheker, arts of tandarts wat bij jouw situatie past.

Pijnstilling vermindert symptomen maar bewijst niet dat de oorzaak geneest. Pijn die hevig blijft of toeneemt ondanks correct gebruikte geschikte medicatie vraagt herbeoordeling.

Wanneer bellen?

Praktijk tijdens openingstijden

Bel bij pijn die niet volgens instructie afneemt, een hoge beet, los tijdelijk werk, terugkeer na verbetering, onzekerheid over het vervolg of klachten waardoor slapen, eten of functioneren duidelijk wordt beperkt. De behandelende praktijk kent de uitgevoerde stappen en is meestal de beste eerste ingang.

Dezelfde dag tandarts of spoeddienst

Bel bij hevige of toenemende pijn, zwelling, pus, koorts of ziek voelen, sterk beperkte mondopening, een afgebroken tand of restauratie en pijn met een relevante medische kwetsbaarheid. Buiten openingstijden gebruik je de regionale route via spoedtandarts zoeken.

Acute medische hulp

Snel uitbreidende zwelling met slik- of ademhalingsproblemen, kwijlen omdat slikken niet lukt, sufheid, bewustzijnsverlies of levensgevaar vraagt directe acute hulp. Bel bij ernstige benauwdheid of direct levensgevaar 112. Zie ook wanneer naar de spoedtandarts.

Wat onderzoekt de tandarts?

De tandarts bekijkt het behandelverslag, de pijntrend, beet, tijdelijke of definitieve restauratie, tandvlees en omliggende weefsels. Tests kunnen bestaan uit voorzichtig tikken en bijten, palpatie, pocketmeting, mobiliteit en vergelijking met buurelementen. Een behandelde tand heeft geen normale pulpareactie meer, maar pijn kan wel uit weefsel rond de wortel of een andere structuur komen.

Gerichte röntgenbeelden kunnen kanaalvulling, wortel, restauratie en bot rond de wortelpunt helpen beoordelen. Een opname laat niet iedere scheur, ieder gemist kanaal of vroege verandering zien. CBCT is geen standaardtest voor alle napijn; driedimensionale beeldvorming moet een concrete vraag beantwoorden en het beleid kunnen veranderen.

Vraag wat de werkdiagnose is, welke alternatieve oorzaken zijn onderzocht, wat op de beelden wel en niet zichtbaar is en wanneer opnieuw wordt geëvalueerd.

Eerste zitting, afgeronde kanalen en definitief herstel

‘De wortelkanaalbehandeling gehad’ kan drie verschillende fasen betekenen:

1. Nood- of eerste zitting: de tand is geopend, druk of ontstoken weefsel is behandeld en tijdelijk afgesloten.
2. Kanaalbehandeling afgerond: kanalen zijn gereinigd, gevuld en de toegang is afgesloten.
3. Definitief restauratief herstel: tand of kies heeft een passende definitieve vulling, onlay of kroon gekregen.

Vraag schriftelijk welke fase is bereikt. Een kanaalgevulde tand heeft een goede coronale afsluiting nodig om nieuwe lekkage te beperken. Niet iedere wortelkanaalbehandelde tand heeft automatisch een kroon nodig; resterend tandweefsel, tandtype, scheuren en belasting bepalen de keuze. Gebruik daarvoor kroon of vulling.

Als klachten niet verdwijnen

Een hoge restauratie kan soms worden aangepast; een losse afsluiting kan herstel vragen. Bij aanhoudende endodontische ziekte kan herbehandeling passend zijn. Daarbij wordt bestaand vulmateriaal verwijderd en worden kanalen opnieuw gezocht, gereinigd en gevuld. Dat kan complexer zijn en invloed hebben op een bestaande kroon of vulling.

Als herbehandeling niet mogelijk of onvoldoende kansrijk is, kan een wortelpuntoperatie worden besproken. Extractie is een onomkeerbaar alternatief en vervanging met brug, implantaat of prothese is een apart traject. Vergelijk diagnose, behoudskans, risico, tijd en totale vervolgkosten, niet alleen één ingreep.

Verwijzing naar een erkende tandarts-endodontoloog kan passen bij herbehandeling, complexe anatomie, een complicatie of onbegrepen aanhoudende pijn. Een verwijzing garandeert niet dat herbehandeling de uitkomst is; specialistisch onderzoek kan ook tot volgen, chirurgie, restauratieve zorg of extractie leiden.

Controle en genezing

Minder pijn is gunstig, maar klinische rust en botgenezing zijn niet hetzelfde moment. De NVvE noemt een latere controle met röntgenbeoordeling; het exacte persoonlijke schema hangt af van diagnose en verloop. Er bestaat geen universele datum waarop ieder wortelpuntgebied genezen moet zijn.

Vraag welke klinische en radiologische uitkomst wordt gevolgd, wanneer de controle plaatsvindt en welke klachten aanleiding geven eerder te bellen. Een foto wordt gemaakt als zij informatie toevoegt, niet uitsluitend omdat een kalenderdatum is bereikt.

Kosten in 2026

Een nazorgvraag heeft geen vaste pakketprijs. Beoordeling kan onderdeel zijn van afgesproken nazorg of een afzonderlijk consult vormen; aanvullende röntgenbeelden, beetcorrectie, tijdelijke reparatie, herbehandeling, chirurgie en definitief herstel hebben eigen prestaties en voorwaarden. Vraag hoe de factuur aansluit op het oorspronkelijke plan.

De NZa onderscheidt primaire kanaalbehandeling naar aantal kanalen en kent andere codes voor herbehandeling en aanvullende handelingen. Bekijk de actuele begrotingscontrole bij kosten wortelkanaalbehandeling en gebruik de tandartscodegids. Boven €250 moet vooraf een begroting worden gegeven; vraag bij onzeker verloop om basis-, verwacht en uitbreidingsscenario.

Voor volwassenen valt gewone wortelkanaalzorg meestal niet onder het basispakket. Een aanvullende polis kan percentage, jaarmaximum en voorwaarden hebben. Voor jongeren onder 18 valt veel reguliere mondzorg, waaronder wortelkanaalbehandeling, onder het basispakket. Controleer de concrete begroting bij de verzekeraar.

Twaalf vragen bij herbeoordeling

1. Welke behandelfase is precies afgerond?
2. Past het pijnverloop bij de persoonlijke verwachting of wijkt het af?
3. Is de beet gecontroleerd en raakt de tand te vroeg?
4. Is tijdelijke of definitieve afsluiting intact?
5. Welke tand of welk weefsel is werkelijk de pijnbron?
6. Welke alarmsignalen zijn afwezig of aanwezig?
7. Wat toont een röntgenbeeld wel en niet?
8. Is de tand duurzaam herstelbaar en definitief gerestaureerd?
9. Zijn volgen, aanpassen, herbehandelen, chirurgie en extractie vergeleken?
10. Is verwijzing naar een tandarts-endodontoloog zinvol?
11. Welke zorg valt onder nazorg en welke nieuwe kosten worden verwacht?
12. Wanneer en waarmee wordt genezing opnieuw beoordeeld?

Voor algemene pijnpatronen lees je tandpijn: wat doen?. Via zoeken vind je praktijken; neem voor recente behandeling eerst contact op met de behandelaar en vraag bij verwijzing wie restauratie en vervolgcontrole coördineert.

Bronnen

• NVvE – Veelgestelde vragen
• NVvE – De wortelkanaalbehandeling
• NVvE – Richtlijn endodontische diagnostiek en behandeling
• KNMT – Wortelkanaalbehandeling
• KNMT – Wortelpuntoperatie
• KIMO – Antibioticumgebruik in de mondzorg
• Thuisarts – Pijn in de mond
• Apotheek.nl – Ibuprofen
• NZa – Prestatie- en tariefbeschikking tandheelkundige zorg 2026

Beslismatrix: herstel volgen, praktijk bellen of acute hulp?

Deze matrix stelt geen diagnose en vervangt uw persoonlijke instructie niet. Zij helpt de juiste ingang kiezen op basis van verandering en alarmsignalen.

Een kalendergrens als drie dagen, één week of zes maanden bewijst op zichzelf geen normaal herstel of mislukking. Tempo, ernst, functie, zwelling, behandelfase en bevindingen zijn leidend.

Belscript: meld meer dan ‘het doet nog pijn’

Geef de praktijk door:

1. welke tand of kies is behandeld en op welke datum;
2. of het een eerste zitting, kanaalvulling, herbehandeling of definitief restauratief herstel was;
3. wanneer de pijn begon ten opzichte van verdoving en behandeling;
4. pijn in rust, bij aanraken, dichtbijten, loslaten, warm/koud of liggen;
5. trend en hoogste belasting van slapen, eten en functioneren;
6. zwelling, pus, vieze smaak, koorts, ziek voelen, slikken en mondopening;
7. of de tand als eerste raakt of de beet veranderd voelt;
8. status van tijdelijke/definitieve vulling, kroon of ander herstel;
9. medicatie, dosering volgens voorschrift/bijsluiter, effect en mogelijke bijwerking;
10. aandoeningen, zwangerschap, allergieën, afweerproblemen en relevante geneesmiddelen;
11. eerdere verbetering en moment van terugkeer;
12. welke controle of vervolgbehandeling al gepland staat.

Vraag vervolgens: hoe snel moet ik worden gezien, wat mag ik veilig doen tot de afspraak, welk signaal verandert de route in spoed en wie is buiten openingstijden bereikbaar?

Behandelfaseregister: weet wat al klaar is

‘Wortelkanaalbehandeling gehad’ kan verschillende technische en restauratieve fasen verbergen. Maak één overzicht:

Vraag om behandeld element, datum, behandelaar, kanaalfase, tijdelijke materialen, beelden en openstaande afspraken. Een pijnvrije periode na alleen de noodzitting is geen bewijs dat kanaalbehandeling en definitieve restauratie afgerond zijn.

Pijnpatroon is een aanwijzing, geen thuisdiagnose

De tandarts combineert patroon, tijdlijn, onderzoek, beelden en behandelverslag. Ga niet herhaald hard bijten, tikken of temperatuurtesten om een diagnose af te dwingen.

Diagnostische nulmeting bij herbeoordeling

Laat voldoende vastleggen om verandering te vergelijken:

• algemene toestand, koorts waar relevant, zwelling en anatomische uitbreiding;
• mondopening, slikken en medische alarmsignalen;
• pijnlocatie, patroon, trend en functionele beperking;
• beetcontacten in sluiten en relevante bewegingen;
• restauratie, randen, lekkage, mobiliteit en breuksignalen;
• tandvlees, pocket, fistel, pus, druk- en tikgevoeligheid;
• vergelijking met buurelementen en niet-tandheelkundige mogelijke bronnen;
• bestaand behandelverslag, kanaalaantal, eerdere complicaties en gebruikte materialen;
• gerichte röntgenvraag en vergelijking met beschikbare eerdere beelden;
• herstelbaarheid van tand, wortel, steunweefsel en definitieve restauratie;
• werkdiagnose, alternatieve verklaringen, onzekerheid en vervolgplan.

Een tweedimensionale opname toont niet iedere scheur, kanaalanatomie of vroege verandering. CBCT heeft alleen plaats als de driedimensionale informatie een concrete vraag kan beantwoorden en het beleid kan wijzigen. Meer beeld is niet automatisch meer zekerheid.

Hoge beet: kleine aanpassing vraagt eerst bewijs

Een behandelde tand die duidelijk als eerste raakt kan extra belast worden. Laat de tandarts de beet controleren op de tijdelijke of definitieve restauratie en in relevante bewegingen. De oplossing is niet automatisch ‘even afslijpen’: pijn kan het beetgevoel veranderen en onnodige aanpassing verwijdert materiaal of tandweefsel.

Vraag vóór correctie:

1. welk contact werkelijk te vroeg of te zwaar is;
2. of de restauratie, tand, buur of kaakspier de klacht verklaart;
3. welk materiaal wordt aangepast;
4. hoe na afloop contact, functie en pijntrend worden gecontroleerd;
5. wanneer een andere diagnose wordt onderzocht als de klacht niet verbetert.

Vijl of schuur thuis niets. Meld ook een kroon, tijdelijke vulling of tanddeel dat beweegt of breekt; een verzwakte tand kan bescherming nodig hebben.

Flare-up, drainage en antibiotica zijn geen synoniemen

Een acute opvlamming na of tussen zittingen kan pijn en soms zwelling geven. De behandelaar beoordeelt of toegang, drainage, beet, afsluiting, kanaalbehandeling, verwijzing of andere zorg nodig is. Prik een zwelling niet open en plaats geen aspirine, alcohol of olie op het weefsel.

KIMO begrenst antibiotica bij dentogene infecties: technisch behandelbare infectie of lokale napijn is op zichzelf geen routine-indicatie. Aanvullende antibiotica kunnen worden overwogen bij uitbreiding of alarmsymptomen en specifieke medische risico's; ze vervangen noodzakelijke bronbehandeling niet. Gebruik geen restkuur en wacht bij verslechtering niet tot een kuur op is.

Meld een echte bekende allergie, eerdere reactie, zwangerschap, nier-/leverproblemen, medicatie en medische kwetsbaarheid. Een online doseerschema is geen persoonlijk voorschrift.

Structurele herstelbaarheid: kanaalzorg en kroonbesluit apart toetsen

Een technisch behandelbaar kanaal maakt een tand niet automatisch duurzaam restaureerbaar. Omgekeerd betekent een grote restauratie niet dat extractie nodig is. Vraag afzonderlijk naar:

• hoeveelheid en ligging van gezond resterend tandweefsel;
• breuklijn, wortelstatus en parodontale steun;
• mogelijkheid tot droge, onderhoudbare en lekvrije restauratie;
• bestaande stift, opbouw, kroon of cariës;
• belasting, tandtype en functie;
• prognose met vulling, onlay, kroon of andere bescherming;
• gevolgen en totale route van extractie plus eventuele vervanging.

Een stift geeft retentie aan een opbouw maar versterkt de wortel niet automatisch. Een kroon is evenmin verplicht voor iedere wortelkanaalbehandelde tand. Laat restauratief ontwerp en endodontische diagnose elkaar wel tijdig beïnvloeden.

Besluitmatrix bij aanhoudende of terugkerende klachten

Vraag per route naar doel, kans en onzekerheid, risico's, aantal zittingen, restauratieve gevolgen, alternatief, vervolgcontrole en totale kosten.

Verwijzing en overdracht naar tandarts-endodontoloog of MKA

Bij complexe anatomie, herbehandeling, instrumentcomplicatie, onbegrepen pijn of specialistische diagnostiek kan verwijzing naar een tandarts-endodontoloog passend zijn. MKA-chirurgie kan bij wortelpuntchirurgie of uitgebreide infectie een andere rol hebben. Geen van beide titels bewijst vooraf welke behandeling volgt.

Een goede overdracht bevat element, klacht en tijdlijn, medische informatie, oorspronkelijke diagnose, uitgevoerde zittingen, kanaal-/materiaalinformatie, restauratiestatus, beelden, complicaties, medicatie, eerdere reactie en concrete verwijsdoel. Spreek af wie acute pijn, definitief kroon-/vullingherstel en latere controle coördineert.

Klinische rust en radiologische genezing lopen niet gelijk

Pijn kan snel afnemen terwijl botverandering langer gevolgd wordt. Andersom kan een radiologische afwijking zonder acute klachten een zorgvuldige vergelijking en diagnose vragen in plaats van een automatische ingreep. Laat vastleggen:

• welk uitgangsbeeld wordt gebruikt;
• welke wortel of regio wordt vergeleken;
• welke klinische signalen tegelijk meewegen;
• welke verandering als herstel, stabiliteit of verslechtering wordt beoordeeld;
• wanneer eerder contact of extra diagnostiek nodig is.

Een vaste kalenderdatum alleen rechtvaardigt geen foto; de diagnostische vraag en verwachte beleidswaarde blijven nodig.

Kostenregister per fase en scenario

Vraag bij onzeker verloop om basis-, verwacht en uitbreidingsscenario met reeds uitgevoerde kosten, vervallende regels en nieuw toestemmingsmoment. Vergoeding bewijst niet dat een prestatie nodig is; afwijzing bewijst niet dat de diagnose onjuist is.

Veiligheidsnet na herbeoordeling

Ga niet weg zonder:

1. werkdiagnose en nog open alternatieven;
2. behandelfase en status van tijdelijke/definitieve afsluiting;
3. wat vandaag werkelijk is uitgevoerd;
4. verwachte pijntrend en functionele beperking;
5. medicatie-instructie en bijwerkings-/allergieroute;
6. alarmsignalen voor dezelfde dag of 112;
7. contact buiten openingstijden;
8. datum en doel van endodontisch/restauratief vervolg;
9. verantwoordelijke voor overdracht en definitief herstel;
10. begrotingsscenario en polisvragen.

Bel opnieuw bij toenemende pijn, nieuwe zwelling, koorts, pus, slikproblemen, beperktere mondopening, benauwdheid, hoge beet, breuk, los tijdelijk werk of terugkeer na verbetering.

Achttien controles voordat het traject afgerond is

1. Welke tand en welke behandelfase zijn betrokken?
2. Wat is de tijdlijn van pijn en verbetering/verslechtering?
3. Zijn medische alarmsignalen uitgesloten of opgeschaald?
4. Is de algemene toestand en eventuele zwelling vastgelegd?
5. Is de beet objectief gecontroleerd?
6. Is tijdelijke of definitieve afsluiting intact?
7. Zijn tandvlees, pocket, breuk en buurelementen onderzocht?
8. Welke diagnostische vraag beantwoordt beeldvorming?
9. Wat laat de opname juist niet zien?
10. Is de pijnbron werkelijk de behandelde tand?
11. Is technische kanaalbehandeling afgerond?
12. Is de tand structureel en parodontaal herstelbaar?
13. Waarom past volgen, aanpassen, herbehandelen, chirurgie of extractie?
14. Waarom zijn antibiotica wel of niet aanvullend geïndiceerd?
15. Wie voert definitief restauratief herstel uit?
16. Welke klinische en radiologische uitkomst wordt gevolgd?
17. Welke zorg valt onder nazorg en welke kosten zijn nieuw?
18. Is het traject pas gesloten nadat bron, functie, afsluiting en vervolg zijn geborgd?